Bugünün Yetişkinleri

Çocukların doğasını paylaşmak istediğim blog sayfamda biz yetişkinleri yazmanın da ayrı bir değer olduğu düşüncesindeyim. Beni bu yazıyı yazmaya zorlayan bir olayı size aktardıktan sonra devam etmek istiyorum yazıma. Bu trajik olay bir pazar günü yemeye doyamadığım bir tatlıcıda tatlımı afiyetle yerken gerçekleşti. İçeri üç yetişkin ve yanlarında beş altı yaşlarında bir kız çocuğu girdi. Dikkatimi çekmelerinin asıl sebebi çocuğun çok yüksek sesle konuşmasıydı. Bir duyma problemi olduğunu düşünmeme neden olan bu özelliği, zamanla yerini başka düşüncelere bıraktı. Şans eseri yanımdaki masaya oturan bu insanlar zamanla daha dikkat çekici bir hal aldı benim için. Oturdukları andan itibaren ellerine aldıkları “akıllı telefonlar”ından bir an olsun bile gözlerini ayırmamaları, dahası yanı başlarında kendini duyurmak için çırpınan çocuğa hiçbir dönüt vermemeleri gerçekten inanılmazdı.  Siparişlerini vermek için kısa bir süre telefondan ayırdıkları gözleri, sipariş verir vermez yine aynı hızla telefonlarına yöneldi. İnanın yarım saat boyunca o güzelim tatlıyı bıraktım ve onları izledim. Acaba ne zaman birbirlerine tek kelime edecekler ya da ne zaman şu yavrucağı birisi duyacak diye sabırla bekledim.  Beklediğim sadece tek bir kelimeydi. Bu tek kelime beklentim yerini umutsuzlukla bari bir göz kontağı olsun dileğine bıraktı ama nafile. Tam yarım saat boyunca ne bir kelime çıktı ağızlarından ne de bir göz kontağı gerçekleşti. En sonunda daha fazla dayanamayıp uzaklaştım oradan. Eğer bunu yaşamamış olsaydım şehir efsanesi canım bu kadar da olmaz diye düşünenlerden olurdum. Bu trajik olaya sahne olmak beni bugünün ebeveynleri noktasında düşünmeye itti.

Biraz olayı yumuşatmak ve günümüz dünyasına bir dönüp bakmak istiyorum. Belki de tüm o bireyler çok yoğun bir iş temposuna sahiptirler… Belki de o an yaptıkları görüşmeler çok önemli… Belki sanal ortamda takip ettikleri oyunun en heyecanlı yerindeler… Belki birbirleriyle iletişim kurmaktan zevk almayan bireyler… Belki çocuğun “gürültüsü”nden bıkmış haldeler… Doğru veya yanlış, haklı veya haksız tüm bu belkiler tek bir kapıya açılıyor o da iletişimsizlik. Ve çağımızın korkulu rüyası haline gelmeye başlayan bu sorun belkilerimize dönüp bir bakmamız gerektiğinin işareti.

Kendimizde var olan düğümleri çözüp ardından çocuğun dünyasına girebiliriz ancak. Bugünün çocukları tabiri günümüzde çok sık duyduğumuz ve devamında hep olumsuz cümleler kurduğumuz klasik bir tabir haline geldi. Özellikle yakındığımız en büyük sorun bugünün çocuklarının iletişim problemleri ve buna neden olduğunu ileri sürdüğümüz televizyon, bilgisayar, tablet, iphone ve türevleri.  Ama bugün tüm bunları geride bırakarak biz yetişkinlerin bugününe bakmamız gerekiyor. Bugünün yetişkinleri teknolojinin doğru ve yanlış kullanımı arasında sıkışmış, geleneksellikten uzaklaşmamaya çabalarken kendini akıntının kollarında bulmuş, doğruyu bilmesine rağmen uygulamada zorlanan, iki arada bir derede kalmış bir halde. Bu halin içler acısı durumunun mağduru ise çocuklarımız.

Çocuğumu bilgisayar başından kaldıramıyorum diyen bir ebeveyn günün kaç saatini bilgisayar başında iş dışı işlerle ilgilenirken buluyor kendini, günün kaç saatini kitap okumaya ayırıyor, günün kaç saati çocuğunu/ eşini/ iş arkadaşını gerçekten dinliyor, günün kaç saati kendini anlatıyor… Hayat öyle hızlı akıyor ki bazen gün içinde bu sayılanları günün sadece yarım saatine sıkıştırmak durumunda kalıyoruz. Tüm gününü anne-babasından ayrı geçiren bir çocuğun akşam geldiğinde paylaştıklarını es geçiyoruz. Duymuyor ve belki de duyamıyoruz. Sadece kısa bir süre durun. Sadece durdurun zamanı! Tüm düşüncelerinizden arınıp, bir mum yakıp, ışıkları kapatın ve durun, dinleyin; dışarıdan geçen arabaların sesini, rüzgarın uğultusunu, akvaryumdaki balığın şıpırtısını, komşunuzun televizyon sesini, yağmuru, karı, hayatı dinleyin. Hızla akıp giden hayatımızı gereğinden daha hızlı yaşarken arada bir durun ve duyun tüm sesleri. En başta da size hevesle bir şeyler anlatan çocuğunuzu duyun. Onu duyun ki ileride onun ağzından dökülen kelimeleri yakalayamamanın ne kadar pişmanlık verici olduğu deneyimini asla yaşamayın… Onu duyun ki o da sizin gibi hayatı duyabilmeyi öğrensin…

“bana da yer açın”

“Çocuğum beni hiç dinlemiyor, onunla bir restorana yemek yemeye gitmeye korkuyorum” cümlesiyle sarsıldım geçen gün. Durumdan yakınan anne çocuğunun kesinlikle onu dinlemediğinden, hiç yerinde durmadığından ve bu yüzden çok zor durumlarda kaldığından yakındı. Gerçekten de zor bir durum. İlk sorduğum soru “peki kreşte nasıl” oldu. Çünkü annenin beklediği ve istediği hiperaktivite tanısı alarak ilaç tedavisine başlamaktı. Bu konuya ayrıca uzun uzun değinmek gerekir o yüzden burayı kısaca atlıyorum şimdilik; hiperaktivite bir rahatsızlık türüdür, bir yaramazlık türü değil. Annesi çocuğunun kreşte bir sıkıntısı olmadığını ve kurallara uyduğunu ifade etti. Peki burada sorun ne?

Benim problem kabul edilen davranışlara karşı bakış açım, çocuğun bize anlatmak istediği bir şeyler var olur her zaman. Eğer bir çocuk problem davranışlar sergiliyorsa aslında bu bir “bana yardım edin, bir problemim var” çığlığıdır. Bu noktada atılan çığlığı duyabilmek ve ona yardımcı olabilmek, “ne yaramaz bir çocuk” etiketinden çok daha işe yarar bir yaklaşımdır.

Bir çocuktan “anne beni yeterince dinlemiyorsun, koyduğun bu sınır benim doğama aykırı, seninle iletişim kurmak istiyorum” gibi cümleler duymanız çok zordur. Bu hislerini size yaramazlık gibi gelen bazı ikazlarla anlatma yoluna gidiyor olabilirler. Bu ikazları dikkate almak sizin elinizde.

Yaşadığımız dönem maalesef anne-babaların çocuklarından “korktukları” bir dönem haline gelmeye başladı. Çocuğuyla vakit geçirmekten korkan, onu yetişkinlerin yoğunlukta olduğu yerlere götürmekten çekinen, kurallarını çocuğa açıklayamayan ve dolayısıyla çocuğun kuralları yıktığı bir yığın aile mevcut günümüzde. Burada ilk dikkat edilmesi gereken kurallar kavramıdır. Kurallarımızın kaçı gerçekçi ve çocuğumuzun doğasına uygun önce bunu bir düşünmeliyiz. Siz 3 yaşındaki bir çocuğu iki saatlik bir seminere götürür ve ondan oturmasını beklerseniz bu kuralınız çok da gerçekçi olmayacaktır. Ya da evde koyduğunuz kurallarınız onun hayatınızda bir yere sahip olmasından çok sizin hayatınıza ayak uydurması yönünde kurallarsa burada da sıkıntılar yaşanacaktır. Fakat bu noktada her evin, her insanın, her ailenin kendi dinamiği ve doğası olduğunu kabul etmek çok önemlidir. Bu nedenle şu kuralı şu şekilde uygulayın demenin ne kadar yanlış olduğunu biliyorum.

Tek söyleyebileceğim evinize dahil olan, hayatınıza dahil olan çocuğunuzla birlikte gerek kendi kurallarınızı esneterek, gerek evinizin yapısını değiştirerek ona bu hayatta ve bu evde bir yere sahip olduğunu hissettirebilmenizdir. İhtiyaçları olan tek şey sizin hayatınızda yeri olduğunu bilmek ve bu koca dünyada sahip olduğu yerin bazı kuralları olduğunu benimseyebilmektir. Bu konuda biz yetişkinler onlara sadece destek olmalıyız. Ve unutmadan çocuklar düzeni severler, onlara düzenli ve kurallı bir hayat sunmak (katı bir disiplinden bahsetmiyorum) ihtiyaç duydukları bir unsurdur. Unutmayın ki siz onların dünyasındaki en değerli varlıklarsınız ve sizin dünyanızda yer edinebilmek onlar için çok önemli! Haydi biraz kenara kayın sadece ve onlara da dünyanızda yer açın; kurallar, düzen, disiplin sizin bu bakış açınızı takip edecektir…

Aman Sakın Düşmesin!

Çocuklarımıza bağlı anne babalar olmak en büyük hayalimiz ve genellikle de en büyük başarımızdır. Fakat bağlı olmak ve bağımlı olmak ayırdını yapabiliyor muyuz? Bu noktada önemli bir kavrama değinmek istiyorum; sembiyotik ilişki. Sembiyoz genel ve özgün anlamıyla, birlikte yaşama anlamına gelir. Biyolojide, iki canlı türünün, bağımlı bir ilişki içinde yaşaması şeklinde tarif edilmekle beraber, bu yaşam biçiminin her zaman her iki taraf için de yararlı olması gerekmez denmektedir. Psikiyatride ise iki insan arasında aşırı bağımlılıkla ve karşılıklı birbirini kullanmayla veya taraflardan birisinin yaşamak için asalakça diğerine tutunmasıyla tanımlanan patolojik bir ilişki olarak tarif edilmektedir. Bu terim ayrıca bebeğin gelişiminde, annesine tam anlamıyla bağımlı olduğu ve bu nedenle ne fiziksel, ne de ruhsal anlamda kendini annesinden ayrı görmediği bir evre için de kullanılır (ayrılma-bireyleşme). Normal kabul edilen bu evrenin aşılamaması bazen ağır patolojilere yol açmaktadır.

Yeni doğanın anneye bağımlı olduğu bir dönem vardır. Şüphesiz ki bu dönemin olması bir gereklilikten kaynaklanır. Bu durum bebeğin anne ile bağımlı bir ilişki içerisinde yaşamasına yani sembiyoza neden olmaktadır. İşte tam bu noktada sembiyoz mutlaka kurulması gereken bir ilişkidir. Ancak sembiyotik ilişkinin çocuğun üç yaşlarına doğru özerkliğini kazanma gayretleriyle birlikte son bulması gerekmektedir.

Bizim kültürümüzde sembiyotik ilişkinin sonlanma evresinde ciddi sıkıntıların yaşandığı gözlemlenmektedir. Annenin bu noktada “eğer ben olmazsam varlığını sürdüremez” algısı ve bilinçaltında geliştirdiği bakış açısı sembiyotik ilişkinin sağlıklı bir şekilde son bulmasını engellemektedir.

Bu nedenle bakış açımızı çocuğumuzun bir birey olduğu inancına doğru yönlendirmek çok önemlidir. O da tıpkı bizim gibi bir bireydir ve kendi ihtiyaçları, ilgileri, istekleri vardır. Özellikle 1 yaşından itibaren yürüme ile başlayan özerkliğini kavrama süreci çocuklar için çok önemlidir. O yaş grubu çocukların yürüme becerisinin getirdiği özerklik algısıyla paralel olarak çok meraklı, bizim tabirimizle yerinde duramayan bir yapısı vardır. Düşünsenize artık birine bağımlı olmadan hareket edebiliyor olmak kim bilir insan zihninde ne tür meraklara yol açan bir süreçtir. Bu özerklik başlangıcında çocuklar için yaşadığımız kaygıları en aza indirmemiz gerekir. Onların düşeceğini düşünerek yaptığımız her davranış önlerine koyduğumuz büyük bir set haline gelmektedir. Ve inanın onlar benlik algılarını, vücut algılarını, düşüp düşmeyeceklerini, yapıp yapamayacaklarını tartan çok zeki varlıklardır. Bunun kanıtı niteliğini taşıyan şu videoya bir göz atalım;

Video hakkında biraz detaylıca yazmak istiyorum. İlk videoda çocuğun geçebileceği kalınlıkta bulunan “köprü” zamanla daha ince bir hale getirilerek 12 cm’e kadar düşürülüyor. Çocuğun attığı adımların bilinçli olduğunun ilk kanıtını tam da burada görüyoruz, çocuk geçemeyeceğini anlıyor, dönüyor ve yardım bekliyor. Ardından tutunabileceği sağlam bir yapı konularak bu bilinçlilik üst düzey bir şekilde ölçülmeye çalışılıyor. Ve gerekli desteğin geldiğine inanan çocuk karşıya geçiyor. Peki bu tesadüf mü, acaba oraya konulan her desteğe güvenecek mi diye bu sefer sağlam olmayan bir destek konularak tekrar ölçüm yapılıyor. Ve sonuç gerçekten inanılmaz! Çocuk desteğin yetersiz olduğunun bilincinde ve tehlikeli bir durum olduğu algısı ile yine geçmeyi reddediyor. 

Sizin varlığınıza güvenmeye ihtiyaç duyan çocuğunuzun kendi varlığının bilincinde olması da bir o kadar önemlidir. Attığı bu adımlara güvenerek işe başlamak, ileride aldığı kararlara saygı duymanızı sağlar. Ve çocuğunuzun aldığı kararları bilinçli bir şekilde almasına yardımcı olur. Peki bizler o minik adımların kararlarına ne derece güveniyoruz? İki elimiz arkasında yürümeyi kaç yaşına kadar sürdürüyoruz?  Minik bir adım, ufak destekler deyip geçtiğimiz, ayakkabısını giyerken sabredemeyip ayağına geçiriverdiğimiz, kıyafetlerini hızlıca giydirip çıkardığımız, içten içe sen bunu yapamazsın mesajını verdiğimiz davranışlarımız çocuklarımızı ne denli etkiliyor sizce? Kullandığımız dilde bile yaşadığımız, yaşattığımız algı nasıldır acaba? Örneğin ayakkabısını ters giyen çocuklarımıza devamlı söylediğimiz “yanlış giymişsin, olmamış, değiştir” ifadesi onun zihninde neler uyandırıyor olabilir? Bunu günde sizinle en az iki kere, anaokulunda ise her bahçeye çıkışında yaşayan bir çocuğun aldığı “yanlış olmuş, giyememişsin, düzelt” ifadeleri  çocuğun zihninde “ben yapamıyorum” sinyallerinin yanmasına neden oluyor olabilir mi? Ve belki de çok basit ama çocuğunuz her ayakkabısını giymeyi denediğinde zihninde oluşan düşünce “acaba yine yanlış mı yapacağım” korkusu mudur? Belki de sadece ayağın o şekilde rahat mı diye sorsak ve düşünmesini sağlasak nasıl olur? (Büyük ihtimalle ayağı o şekilde rahattır çünkü genellikle seneye de giysin diye bir numara büyük almışızdır ama neyse  :) ) Kuracağımız bu cümleyle “ben yanlış mı yapıyorum” düşüncesini sakince “acaba ayağım rahat mı” sorgulamasına bıraksak daha iyi olmaz mı?

Sonuç olarak o minik bedenin nasıl da gerektiğinde yardım talep ettiğini açıkça görebiliyoruz. Bu yardım talebini o istemeden yerine getirmek müdahale etmek anlamına gelmektedir. Ve müdahale etmemiz demek öz bakım gelişim aşamalarını geciktirmemiz demektir. Unutmamalıyız ki öz bakım gerçekleşmeden özgüven gelişemez. Aslında işin sırrı çok basit; sadece birazcık onlara güvenelim yeter…